Devlet Memurlarının Hakları ve Görevleri Nelerdir? 657 Sayılı Kanun Rehberi
Devlet memurlarının hakları ve görevleri: yemin, tarafsızlık, emre uyma, zarar sorumluluğu, mal bildirimi, şikâyet ve sendika hakkı 657 sayılı Kanuna göre.

Devlet memurlarının hakları ve görevleri, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun ilk bölümlerinde (Madde 6–25) düzenlenmiştir. Kanun memurdan sadakat, tarafsızlık, hizmet içinde ve dışında itibarlı davranış, emre uyma ve Devlet malını koruma gibi yükümlülükler ister. Karşılığında uygulamayı isteme, memurluğun güvence altında olması, şikâyet ve dava, sendika, izin ve iftiradan korunma gibi haklar tanır.
Yemin ve sadakat, tarafsızlık, davranış kuralları, emre uyma, amirlerin sorumluluğu, zararların ödenmesi, mal bildirimi ve memurun sekiz temel hakkı.
Memurun Temel Hakları (Madde 17–25)

Uygulamayı isteme hakkı (Madde 17)
Devlet memurları, 657 sayılı Kanun ve diğer mevzuata göre belirlenmiş ve yürürlükte bulunan hükümlerin kendileri hakkında aynen uygulanmasını isteme hakkına sahiptir.
Memurluğun güvencesi (Madde 18)
Kanunlarda yazılı haller dışında Devlet memurunun memurluğuna son verilemez, aylığı ve diğer hakları elinden alınamaz. Bu hüküm, memurluğun sona erme hallerinin Kanunda tek tek sayılmış olmasının dayanağıdır (Madde 98).
Müracaat, şikâyet ve dava açma hakkı (Madde 21)
Memurlar kurumlarıyla ilgili resmî ve şahsi işlerinden dolayı müracaat etme hakkına sahiptir. Amirleri veya kurumları tarafından kendilerine uygulanan idari eylem ve işlemlerden dolayı da şikâyet ve dava açma hakkı vardır.
Müracaat ve şikâyetler söz veya yazı ile, en yakın amirden başlayarak silsile yolu ile, şikâyet edilen amirler atlanarak yapılır. Müracaat ve şikâyetler incelenerek en kısa zamanda ilgiliye bildirilir. Usul ve esaslar Cumhurbaşkanınca hazırlanacak bir yönetmelikle düzenlenir.
Sendika, izin, emeklilik ve çekilme
Memurlar Anayasada ve özel kanununda belirtilen hükümler uyarınca sendika ve üst kuruluşlar kurabilir, bunlara üye olabilir (Madde 22). Kanunda gösterilen süre ve şartlarla izin hakkına sahiptirler (Madde 23). Özel kanununda yazılı belirli şartlar içinde emeklilik hakları vardır (Madde 19). Kanunda belirtilen esaslara göre memurluktan çekilebilirler (Madde 20).
Soruşturma ve iftiradan korunma (Madde 24 ve 25)
Memurların görevleri ile ilgili veya görevleri sırasında işledikleri suçlardan dolayı soruşturma ve kovuşturma yapılması ve haklarında dava açılması özel hükümlere tabidir. Memurlar hakkındaki ihbar ve şikâyetler garaz veya mücerret hakaret için, uydurma bir suç isnadı suretiyle yapılmış ve yapılan soruşturma sonunda bu isnat sabit olmamışsa, merkezde memurun en büyük amiri, illerde valiler isnatta bulunanlar hakkında kamu davası açılmasını Cumhuriyet Savcılığından ister.
Sadakat, Yemin ve Tarafsızlık (Madde 6 ve 7)
Devlet memurları Türkiye Cumhuriyeti Anayasasına ve kanunlarına sadakatle bağlı kalmak ve milletin hizmetinde kanunları sadakatle uygulamak zorundadır. Bunu, asli Devlet memurluğuna atandıktan sonra en geç bir ay içinde kurumlarınca düzenlenecek merasimle yetkili amirlerin huzurunda yapacakları yeminle belirtir ve özlük dosyasına konulacak yemin belgesini imzalayarak göreve başlarlar (Madde 6).
Tarafsızlık ilkesi Madde 7’de düzenlenmiştir. Memurlar siyasi partiye üye olamaz ve görevlerini yerine getirirken dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi ayrım yapamaz. Yasaklara ilişkin ayrıntılar için “Devlet Memurlarının Yasakları” yazımıza bakabilirsiniz.
Davranış ve İşbirliği Kuralları (Madde 8 ve 9)
Devlet memurları, resmî sıfatlarının gerektirdiği itibar ve güvene layık olduklarını hizmet içindeki ve dışındaki davranışlarıyla göstermek zorundadır. Memurların işbirliği içinde çalışmaları esastır. Yurt dışında sürekli veya geçici görevle ya da yetişme, inceleme ve araştırma için bulunan memurlar, Devlet itibarını veya görev haysiyetini zedeleyici fiil ve davranışlarda bulunamaz.
Hizmet dışında memurun itibar ve güven duygusunu sarsacak davranış kınama, hizmet içinde aynı nitelikte davranış ise aylıktan kesme cezasını gerektirir (Madde 125).
Amirlerin Görev ve Sorumlulukları (Madde 10)
Amirler, kuruluş ve hizmet birimlerinde kanun ve diğer mevzuatla belirlenen görevleri zamanında ve eksiksiz yapmak ve yaptırmaktan sorumludur.
Maiyetindeki memurları yetiştirmek, hal ve hareketlerini takip ve kontrol etmek amirin görevidir.
Amir, maiyetindeki memurlara hakkaniyet ve eşitlik içinde davranır ve amirlik yetkisini mevzuatta belirtilen esaslar içinde kullanır.
Amir, kanunlara ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine aykırı emir veremez.
Amir, maiyetindeki memurdan özel bir menfaat temin edecek talepte bulunamaz, hediyesini kabul edemez ve borç alamaz.
Emre Uyma ve Sorumluluk (Madde 11)

Memurlar kanun ve diğer mevzuatta belirtilen esaslara uymakla ve amirleri tarafından verilen görevleri yerine getirmekle yükümlüdür. Görevlerinin iyi ve doğru yürütülmesinden amirlerine karşı sorumludurlar.
Bir memur, amirinden aldığı emri yönetmelik hükmüne aykırı bulur ve emri yerine getirmez. Aykırılığı emri verene bildirir. Amir emrinde ısrar eder ve emrini yazı ile yenilerse memur emri yapmak zorundadır; ancak sorumluluk emri verene aittir. Emrin konusu suç teşkil ediyorsa hiçbir hâlde yerine getirilmez.
Devlet Malını Koruma, Zarar ve Mal Bildirimi (Madde 12–16)

Memurlar görevlerini dikkat ve itina ile yerine getirmek, kendilerine teslim edilen Devlet malını korumak ve her an hizmete hazır bulundurmak için gerekli tedbirleri almak zorundadır. Memurun kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizliği sonucu idare zarara uğramışsa, zararın ilgili memur tarafından rayiç bedeli üzerinden ödenmesi esastır (Madde 12).
Fiilin meydana geldiği tarihte en alt derecenin birinci kademesinde bulunan memurun brüt aylığının yarısını geçmeyen bir zarar söz konusudur. Memur kabul ederse zarar, disiplin amiri veya yetkili disiplin kurulu kararına göre memur tarafından ödenir (Madde 12).
Kişilerin uğradıkları zararlar
Kişiler kamu hukukuna tabi görevlerle ilgili olarak uğradıkları zararlardan dolayı görevi yerine getiren personel aleyhine değil, ilgili kurum aleyhine dava açar. Devlet dairelerine teslim edilen veya bu dairelerce tahsil ya da muhafaza edilen para ve para hükmündeki değerli kâğıtların personel tarafından zimmete geçirilmesi hâlinde, zimmete geçirilen miktar ceza kovuşturması sonucu beklenmeden Hazine tarafından hak sahibine ödenir. Kurumun genel hükümlere göre sorumlu personele rücu hakkı saklıdır (Madde 13).
Mal bildirimi (Madde 14)
Devlet memurları, kendileriyle eşlerine ve velayetleri altındaki çocuklarına ait taşınır ve taşınmaz malları, alacak ve borçları hakkında, özel kanunda yazılı hükümler uyarınca mal bildirimi verir. Belirlenen durum ve sürelerde mal bildiriminde bulunmamak kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını gerektirir (Madde 125).
Hak ve Görev Sürelerini Hatırlama Kartları

YEMİN
1 ay
Asli memurluğa atandıktan sonra en geç
İADE
Görev sonunda
Belge, araç ve gereç; mirasçılar da sorumlu
ŞİKÂYET
En kısa zamanda
İnceleme sonucu ilgiliye bildirilir
Sık Sorulan Sorular
Memur amirinin her emrini yerine getirmek zorunda mıdır?
Hayır. Emir mevzuata aykırı görülürse yerine getirilmez ve aykırılık emri verene bildirilir. Amir emrinde ısrar eder ve yazı ile yenilerse memur emri yapmak zorundadır, sorumluluk emri verene aittir. Suç teşkil eden emir hiçbir hâlde yerine getirilmez (Madde 11).
Memurluğa hangi hâllerde son verilebilir?
Kanunlarda yazılı haller dışında memurluğa son verilemez (Madde 18). Memurluğun sona erme hâlleri Madde 98’de sayılmıştır.
Memur şikâyetini kime yapar?
Müracaat ve şikâyetler en yakın amirden başlayarak silsile yolu ile yapılır; şikâyet edilen amirler atlanır (Madde 21).
Memur sendikaya üye olabilir mi?
Evet. Anayasada ve özel kanununda belirtilen hükümler uyarınca sendika ve üst kuruluşlar kurabilir, bunlara üye olabilir (Madde 22).
Memur yeminini ne zaman eder?
Asli Devlet memurluğuna atandıktan sonra en geç bir ay içinde, kurumlarınca düzenlenecek merasimle yetkili amirlerin huzurunda (Madde 6).
Özet
Memurların hakları arasında uygulamayı isteme, memurluğun güvencesi, şikâyet ve dava, sendika, izin ve iftiradan korunma vardır. Yükümlülükleri arasında sadakat, tarafsızlık, itibarlı davranış, emre uyma, Devlet malını koruma ve mal bildirimi yer alır.
Bu yazı 657 sayılı Kanun’un güncel metnine göre hazırlanmıştır. Kanunda yapılan değişiklikler hak ve sürelerinizi etkileyebilir. İşlem yapmadan önce kurumunuzun personel biriminden güncel uygulamayı teyit edin.
Kaynak: 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (Kabul Tarihi: 14/7/1965, Resmî Gazete: 23/7/1965, Sayı: 12056), Madde 6–25, 98 ve 125.



